Metformina – dobrze znany lek wielu osobom leczącym insulinooporność i cukrzycę typu 2.

Metforminę zaliczamy do leków z grupy biguanidów. Szczególnie skuteczna jest w leczeniu cukrzycy lub insulinooporności, której towarzyszy nadwaga lub otyłość. Odnotowano również wysoką skuteczność w leczeniu Zespołu Policystycznych Jajników (PCOS).

Według serwisu bazalekow.mp.pl:

„Doustny lek hipoglikemizujący, pochodna biguanidu. Poprawia tolerancję glukozy w cukrzycy typu 2 poprzez zmniejszanie wytwarzania glukozy w wątrobie w wyniku hamowania glukoneogenezy i glikogenolizy, zwiększanie wrażliwości tkanek na insulinę (zwiększa obwodowy wychwyt i tkankowe zużycie glukozy) oraz hamowanie wchłaniania glukozy i innych heksoz. Stymuluje wewnątrzkomórkową syntezę glikogenu w wyniku działania na syntazę glikogenu. Zwiększa zdolność do transportu przez błonę wszystkich typów transporterów glukozy (GLUTs). 
Nie powoduje hipoglikemii (zarówno u osób chorych na cukrzycę, jak i zdrowych) ani hiperinsulinemii. Insulinemia na czczo i wydzielanie insuliny w ciągu dnia mogą ulec zmniejszeniu. Wykazuje też niewielki korzystny wpływ na stężenie lipidów w surowicy, zmniejszając stężenie triglicerydów, cholesterolu całkowitego, LDL i VLDL. Niekiedy występuje też zmniejszenie masy ciała. Metformina może być stosowana u chorych na cukrzycę typu 2, u których występuje przynajmniej resztkowe wydzielanie insuliny i jest szczególnie korzystna u chorych na cukrzycę ze współistniejącą otyłością. Dostępność biologiczna leku wynosi 40–60%. Posiłek zmniejsza i opóźnia jego wchłanianie. W niewielkim stopniu wiąże się z białkami osocza. tmax dla postaci o natychmiastowym uwalnianiu wynosi 2,5 h, dla postaci o przedłużonym uwalnianiu – 7 h. Stan stacjonarny osiągany jest po 24–48 h leczenia. Nie jest metabolizowana w wątrobie i w niezmienionej postaci jest wydalana przez nerki, głównie przez kanaliki nerkowe, 90% w ciągu 24 h (t1/2 wynosi 6,5 h dla surowicy i 17,6 h dla pełnej krwi). Niewydolność nerek zmniejsza wydalanie metforminy proporcjonalnie do klirensu kreatyniny. Nie prowadzono badań nad wpływem niewydolności wątroby na t1/2 leku. U osób w wieku podeszłym wydalanie leku jest wolniejsze.”

To tyle jeśli chodzi o teorie ;)

Metformina nie jest wskazana osobom u których występuje niewydolność nerek, lub jakikolwiek stan wskazujący na problemy nerkowe („odwodnienie, ciężkie zakażenia, wstrząs, donaczyniowe podanie środków cieniujących zawierających jod, kwasica ketonowa i stan przedśpiączkowy w cukrzycy, niewydolność wątroby, ostre zatrucie alkoholem, alkoholizm, ostre lub przewlekłe choroby mogące być przyczyną niedotlenienia tkanek (świeży zawał serca, niewydolność serca, niewydolność oddechowa, wstrząs”).
Zanim zaczniecie brać metforminę, należy zbadać poziom kreatyniny w surowicy (metformina jest wydalana przez nerki). Jeśli występuje podejrzenie kwasicy metabolicznej należy metforminę odstawić i natychmiast zgłosić się do lekarza lub szpitala.
Jeśli Twój poziom kreatyniny ma poziom prawidłowy i przyjmujesz metforminę, należy co jakiś czas kontrolować jej poziom: poziom kreatyniny jest w okolicach górnej granicy, co ok. pół roku (max), a jeśli w dolnej granicy raz w roku.
Osoby starsze powinny szczególnie być ostrożne podczas zażywania metforminy (nie poleca się leczenia metforminą osobom powyżej 70 roku życia), ze względu na bezobjawowe pogarszanie czynności nerek, oraz zażywanie innych leków np. obniżających ciśnienie tętnicze.
Należy też pamiętać o odstawieniu metforminy przed dożylnym podaniem środków kontrastowych zawierających jod (w badaniach raiologicznych). Ponowne zażywanie leków można zacząć nie wcześniej niż 48 godzin po badaniu i potwierdzeniu prawidłowej czynności nerek.
Jeśli planujecie zabieg chirurgiczny również należy odstawić lek ok. 48 godzin przed zabiegiem, i wznowić leczenie nie wcześniej jak po upływie kolejnych 48 godzin, jeśli nasze nerki pracują prawidłowo, a my jesteśmy w stanie doustnie przyjmować pokarmy.
Metformina jest lekiem bezpiecznym, jednak należy monitorować swój stan zdrowia podczas terapii, oraz stosować się zaleceń dietetycznych. Teoretycznie nie powoduje hipoglikemii, jednak wiele osób odczuwa różne skutki uboczne.

Tak jak każdy lek może prowadzić do wielu działań niepożądanych, jak choćby (najpoważniejsze) wspomniana wyżej kwasica (prowadzi do śmierci, występuje rzadko, jednak jest najpoważniejszym działaniem niepożądanym).
Często występujące objawy to wymioty, biegunki, bóle brzucha, nudności, utrata apetytu, zaburzenia smaku. Często są to objawy występujące na początku leczenia, z czasem ustępują. (Żeby uniknąć męczących dolegliwości, lepiej jeśli lekarz zwiększa dawkę stopniowo). Oczywiście zdarzają się klasyki takie jak reakcje skórne, ale występują dosyć rzadko, w przeciwieństwie do problemów z wchłanianiem witaminy B12 (należy kontrolować poziom B12 i ewentualnie suplementować. Wegetarianie i weganie szczególnie powinni zwracać na to uwagę). Czasami pojawiają się błędne wyniki wątrobowe, które mijają po skończeniu leczenia metforminą. Skutkiem ubocznym może być również hipoglikemia, pojawiająca się raczej w połączeniu z leczeniem insuliną.

Wpływ innych leków na działanie metforminy: 
Mogą upośledzać wydalanie metforminy (w drugą stronę działa to tak samo):
1. leki kationowe
– amiloryd,
– digoksyna,
– morfina,
– prokainamid,
– chinidyna,
– ranitydyna,
– triamteren,
– trimetoprim,
– wankomycyna)

Mogą zwiększać stężenie metforminy we krwi:
1. Cymetydyna

Mogą wykazywać działanie przeciwstawne do metforminy (działanie hiperglikemizujące): 
1. Diurektyki
2. Glikokortykosteroidy
3. Pochodne fenotiazyny,
4. Hormony tarczycy,
5. Estrogeny,
6. Doustne środki antykoncepcyjne,
7. Fenytoina,
8. Kwas nikotynowy,
9. Sympatykomimetyki
10. Antagoniści wapnia
11. Izoniazyd

Mogą zwiększać wchłanianie metforminy:
1. Nifedypina

Mogą nasilać działania hipoglikemizujące:
1. Pochodne sulfonylomocznika

Jeśli stosujecie którykolwiek z powyższych leków, należy dostosować dawkę metforminy i koniecznie skonsultować to z lekarzem, oraz obserwować swój organizm i kontrolować stan zdrowia. Gdy lekarz przepisał Ci metforminę nie zapomnij poinformować go o zażywaniu innych leków!

Zwiększenie ryzyka kwasicy mleczanowej może wystąpić w przypadku: 
– zatrucia alkoholem
– w przypadku głodzenia się
– w przypadku niedożywienia
– w przypadku niewydolności wątroby

Podczas zażywania metforminy producenci zalecają unikanie spożywania alkoholu (w każdej postaci). 

Dostępne w Polsce leki zawierające metforminę: 
– Metformax (500, SR 500, 850, 1000)
– Glucophage (500, 850, 1000, XR)
– Siofor (500, 850, 1000)
– Formetic
– Avamina
– Etform (500, 850)
– Metfogamma (500, 850, 1000)
– Metifor
– Metral

Ciekostką jest, że metformina ma również działanie antynowotworowe (mniejsza zapadalność na choroby nowotworowe u cukrzyków leczonych metforminą, niż u cukrzyków leczonych insuliną. Mechanizm tego działania nie jest jednak do końca znany).

Jeśli chodzi o dawkowanie, lekarze często przepisują dawki do 1500 mg na dobę. Jednak udowodniono, że duże dawki >2000 mg przynoszą bardzo duże korzyści w leczeniu, przede wszystkim zmniejszenie ryzyka sercowo-naczyniowego, oraz mikroangiopatii. Badanie UKPDS (United Kingdom Prospective Diabetes Study) wykazało, że zwiększenie dawki ponad 1500-2000 mg jest bezpieczne i nie powoduje zwiększonego ryzyka skutków ubocznych. Maksymalna dawka na dobę to 3 x 1000 mg. 
Pojawiające się skutki uboczne mogą być wynikiem za szybkiego wzrostu dawki metforminy. Żeby zminimalizować gastryczne skutki uboczne, można zmienić lek na wersje o powolnym uwalnianiu (do konsultacji z lekarzem).

„Uważa się, że przyczyną nietolerancji ze strony przewodu pokarmowego jest nagromadzenie metforminy w śluzówce górnego odcinka przewodu pokarmowego, co zaburza metabolizm glukozy i zwiększa stężenie mleczanu w enterocytach, wywołując miejscowe podrażnienie.”*

*„Metformina – efektywny lek przeciwcukrzycowy. Czy potrafimy wykorzystać jej potencjał?” – Magdalena Kujawska-Łuczak, Danuta Pupek-Musialik, Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Zaburzeń Metabolicznych i Nadciśnienia Tętnicznego Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu

Jak już wspominałam, metformina często wykorzystywana jest w leczeniu PCOS, ponieważ powoduje wystąpienie owulacji, reguluje parametry metaboliczne i hormonalne, zwiększa szanse na zajęcie w ciąże i urodzenie zdrowego dziecka. Lekarze często zalecają odstawienie metforminy na czas ciąży, jednak kilka źródeł podaje, że bezpodstawnie.

Stosowanie metforminy w ciąży i podczas karmienia piersią jest bezpieczne zarówno dla matki jak i dla dziecka. 

Tutaj kilka materiałów do przeczytania:
„Metformina w ciąży chorej na cukrzycę ciężarnych”
„Badanie: skutki stosowania metforminy u ciężarnych matek, na zdrowie u dzieci po 2 roku życia”
„Uzupełnienie leczenia metforminą w czasie ciąży”
„Zastosowanie metforminy do stymulacji jajeczkowania i leczenia poronień zagrażających w przypadkach zespołu policystycznych jajników (PCOS)”
Materiały naukowe I Konferencji Naukowo-Szkoleniowej Sekcji Endokrynologii Ginekologicznej Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego, Krynica Zdrój 13-15 styczeń 2005

(Warto przedyskutować ten temat z lekarzem jeśli planujemy zajść w ciążę).

Na koniec wspomnę o błędach jakie popełniają lekarze przy przepisywaniu metforminy: 

– najczęściej występującym błędem jest przepisywanie metforminy bez zrobienia kompletu badań (tj. test doustnego obciążenia glukozą OGTT). Często lekarze przepisują metforminę jako LEK NA ODCHUDZANIE, bez sprawdzenia poziomu insuliny i glukozy. Powoduje to złe samopoczucie u pacjentów, nasilające się skutki uboczne, brak spadku masy ciała mimo zażywania leków, problemy metaboliczne u zdrowych pacjentów z nadwagą.

Dlatego pamietajcie! Jeśli lekarz postanawia przepisać Wam metforminę, ponieważ macie nadwagę i nie zleca kompletu badań, zróbcie najpierw badania! Jeśli lekarz zleca jedynie badanie na czczo, zasugerujcie, żeby zrobić test OGTT, przynajmniej 1h i 2h po obciążeniu glukozą 75g (najlepiej 0′, 30′, 60′, 90′, 120′).

zbyt małe dawki leku. Dawka leku powinna być dobrana na podstawie wielu parametrów takich jak poziom insuliny i glukozy (dlatego ważne jest zrobienie pełnego badania OGTT), BMI, inne leki (niektóre nasilają działanie metforminy, niektóre zaburzają jej prace), również inne wyniki badań np. hormony, inne choroby np. PCOS, niedoczynność tarczycy itp.
Jednak często jest tak, że dobrana dawka leku jest za mała i nie przynosi zamierzonych efektów (np. jeśli masz kosmiczny poziom insuliny i dużą nadwagę, dawka 500 może okazać się niewystarczająca i działać bardziej jak placebo. Oczywiście wszystko zależy od indywidualnego przypadku).

Jeżeli lekarz zaleci Wam leczenie metforminą, nie musicie się tego obawiać. Lek jest naprawdę bezpieczny i w większości przypadków skuteczny. Jednak, sam lek nie przyniesie efektów w leczeniu insulinooporności i cukrzycy, jeśli nie nastąpi poprawa stylu życia i diety.

Dieta o niskim Indeksie Glikemicznym, z uwzględnieniem Ładunku Glikemicznego, oraz codzienna dawka ruchu (min. 30-60 min) to podstawa w leczenia insulinooporności. Metformina jest skuteczna jeśli towarzyszą jej wymienione czynniki.
Pacjentom, którzy nie stosowali diety o niskim IG, mimo zażywania metforminy,  leczenie nie przyniosło spektakularnych efektów. Tak samo, mniejsza skuteczność w leczeniu jest u pacjentów, którzy biorą metforminę i stosują dietę, natomiast nie pilnują codziennej dawki ruchu. 
Te 3 czynniki są konieczne w leczeniu insulinooporności! 

Źródła:
http://bazalekow.mp.pl/leki/doctor_subst.html?id=550
Wikipedia
„Metformina – efektywny lek przeciwcukrzycowy. Czy potrafimy wykorzystać jej potencjał?” – Magdalena Kujawska-Łuczak, Danuta Pupek-Musialik, Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Zaburzeń Metabolicznych i Nadciśnienia Tętnicznego Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu
http://www.termedia.pl/Czasopismo/Ginekologia_Praktyczna-5/Streszczenie-4081
Materiały szkoleniowe I Konferencji Szkoleniowo-Naukowej, Sekcji Endokrynologii Ginekologicznej Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego, Krynica Zdrój 13-15 styczeń 2005


Fundacja Insulinooporność